Mindfulness en de vorming van je persoonlijkheid

brain-team_klIn alle tijden hebben mensen gepoogd de verschillen van mensen in kaart te brengen en te leren begrijpen. Ook de boeddhistische psychologie - waar mindfulness uit voortkomt - heeft een visie over persoonlijkheidstypen en hun oorsprong. Het verbazingwekkende is dat huidige ontwikkelingen in de de neurowetenschap de boeddhistische visie op het ontstaan van persoonlijkheidstypen bevestigt en aanvult.

Hoe ontstaan de drie boeddhistische persoonlijkheidstypen?

Een van de meditatie-trainingen bij mindfulness bestaat uit het leren waarnemen, wanneer we iets als prettig, onprettig of neutraal ervaren. Een bekend thema als we een 8-weken mindfulness-cursus volgen. We krijgen daarnaast ook zicht op onze reacties hierop: vastgrijpen, afweren of informatie onbelangrijk vinden of uitfilteren. Hieruit komen de drie boeddhistische persoonlijkheidstypes voort:

  • het hebzuchtige/vastklampende type,
  • het strijdende/afwerende type en
  • het verwarde type.

Dat klinkt niet erg aantrekkelijk. Onze innerlijke criticus wordt hierdoor onherroepelijk getriggerd en dat is geen goede basis voor een open en vriendelijk zelfonderzoek. Laten we de drie persoonlijkheidstypen daarom anders benoemen:

  • het ja-type,
  • het nee-type en
  • het ik-weet-niet type.

Dat komt trouwens ook wat dichter bij de neurologische basis van de drie primaire reacties die ons sociale brein - het limbische systeem -  levert bij elke interne en externe prikkel. Het limbische systeem heeft de functie globaal te checken of onze sociale en fysieke omgeving veilig of onveilig is en hierop instinctief en razendsnel te reageren.

Identiteit en ons zoeken naar houvast

thinking_klDe drie boeddhistische persoonlijkheidstypen zijn drie verschillende structuren die zich vormen rondom de drie stressreacties afweren, vasthouden, en afhaken. Ze vormen de basisstructuur van onze identiteit. Het zijn pogingen van ons ego om onze omgeving voorspelbaar en controleerbaar te houden. We leren als het ware strategieën te vormen en te gebruiken met het doel onze omgeving enigszins te beheersen. Samen met deze strategie vormen we ook altijd een beeld van de werkelijkheid. Een beeld, waarin we ons typische patroon van waarnemen vastleggen. We vormen beelden over onszelf en over de wereld daarbuiten. Omdat dit (pre-verbale) denkbeelden zijn over de werkelijkheid, vormen ze ook een barrière om de werkelijkheid zoals die echt is, vol waar te nemen. Het gaat hierbij om meer dan om cognitieve aannames. Deze patronen zijn diep in ons lijf geprogrammeerd middels onze overlevingsinstincten. Ieder mens ontwikkelt zo’n structuur in de loop van haar/zijn leven. Het is een gegeven waar we niet omheen kunnen. (In de oefening die dadelijk volgt, kun je dit zelf testen).

Je persoonlijkheidstype ontmoeten

Met mindfulness leer je je bewust te worden van je typische reactiepatronen en innerlijke beelden over de werkelijkheid. Je leert je dus ook bewust te worden van jouw typische gewoontepatroon om op prikkels te reageren, die de basis vormt van jouw persoonlijkheid of identiteit. Doordat je je eigen gewoontepatroon van reageren in je meditatie leert herkennen worden je mogelijkheden voor ruimer waarnemen tegelijkertijd weer geopend. Je persoonlijkheidstype zal je echter altijd houden. Wél kan de identificatie met je persoonlijkheidstype losser worden en tenslotte zelfs oplossen.

Controle en bevrijding

Ons persoonlijkheidstype zou je ook kunnen zien als levenskracht die we op een specifieke manier inzetten in een poging ons leven voorspelbaar te maken en te beheersen. Zouden we deze levenskracht ook anders kunnen inzetten? De boeddhistische psychologie  beaamt dit en wijst ons op deze mogelijkheid: als we de moed hebben met mededogen onze patronen waar te nemen en te doorvoelen kunnen we in contact komen met de oorspronkelijke kracht en echtheid, die zich achter zo'n overlevingspatroon verbergt.

Koning, krijger en wijze

Elk type geeft ons dus ook de kans te groeien en te leren : Het ja-type kan haar/zijn verlangen herkennen als een uitdrukking van rijkdom in zichzelf. Zij/hij is in zijn pure vorm als een koning: waardig, volledig en rijk (zie oefening 26 in het werkboek mindfulness 'Op zoek naar jezelf?': Je koningschap honoreren).

Het nee-type kan leren zijn/haar boosheid te getransformeren in pure leven ondersteunende kracht die zich inzet voor het beschermen van wat kostbaar is. In zijn pure vorm is zij/hij een krijger: moedig, scherp en standvastig (zie oefening 25 in het werkboek mindfulness 'Op zoek naar jezelf': de zachtmoedige krijger).

Het ik-weet-niet type wordt uitgedaagd haar/zijn verwarring aan te kijken en diep te begrijpen. Zij/hij is in haar pure vorm de wijze, die rust in het weten dat het leven een open ontvouwing is, waarbij niet-weten de beste voorwaarde is voor leren en groeien. Een leren en groeien dat onze patronen van identificatie zal doen smelten (zie oefening 29 in het werkboek mindfulness 'Op zoek naar jezelf': Een open niet-weten).

In het werkboek mindfulness 'Op zoek naar jezelf?' vind je verschillende meditaties en oefeningen die je helpen dit thema bij jezelf te onderzoeken. Met name hoofdstuk 7 over identificaties is hier geschikt voor.

Oefening om je persoonlijkheidstype te ontdekken

Let op: dit is geen meditatie. Dit is een oefening om de werking van jouw limbisch systeem te testen en uit te vinden welk type bij jou hoort. Met deze oefening kun je dus de instinctieve, lichamelijke reactie van jouw persoonlijkheidstype ontdekken, die de basis vormt van jouw karakter.

Deze oefening kun je het beste met z'n drieën doen, waarbij één deelnemer alleen observeert.

  1. Ga naast elkaar staan. Een is de onderzoeker de ander de begeleider. De derde observeert vanuit een afstandje. De opdracht is om de onderzoeker de ervaring van schrik te bezorgen door plotseling naar de pols van de ander te grijpen. Hierdoor wordt je limbisch systeem geactiveerd en kun je de voor jou typische instinctieve reactie ontdekken. (Een kleine waarschuwing voor de begeleider: Je kiest eerst voor een 'mild' schrikmoment om te testen wat de ander aankan, zonder overweldigd te raken. Je laat de ander pas krachtiger schrikken als de onderzoeker zelf aangeeft dat die meer  aan kan en wil onderzoeken.)
  2. De onderzoeker geeft aan dat die klaar is voor de uitdaging.
  3. De begeleider grijpt plotseling op een onverwacht moment naar de pols van de onderzoeker. Check bij de onderzoeker af of dit teveel of te weinig is.
  4. Herhaal dit nog een of twee keer en voer de kracht of snelheid op, als de onderzoeker daarom vraagt. Zo kan de onderzoeker haar patroon van schrik in haar lijf leren kennen. Benoem daarbij beide wat je waarneemt in de reactie van het lichaam in hoofd, hartstreek, romp en benen. Vraag ook de observator wat zij/hij in de lichaamstaal van de onderzoeker waarneemt.

We kunnen hier drie reacties observeren:

Het ja-type heeft de neiging om zich te verweren met een onwilligkeurig gebaar van slaan of schoppen,

het nee-type deinst achteruit,

en het ik-weet-niet-type laat de schouders en het hoofd hangen en maakt zich kleiner.

 

  1. Dan beginnen jullie opnieuw. De onderzoeker richt nu eerst de aandacht op de adem, geeft aandacht aan het contact van de voeten met de grond en merkt op dat er veilige ruimte is aan de voorkant, achterkant, zijkanten, onderkant en bovenkant. (Dit zijn drie manieren om het limbische systeem in de veilige modus te zetten).
  2. Als de onderzoeker zich genoeg voorbereid voelt en zin heeft in een uitdaging geeft zij/hij een teken, als ze klaar is voor een ‘schrikmoment’.
  3. De begeleider grijpt plotseling op een onverwacht moment naar de pols van de onderzoeker. Wat neem je nu waar? Voel je het contrast tussen de eerste en de tweede keer? Wat neem je waar in je lijf? Wat ziet de begeleider in het lijf van de ander? Wat de observator? Wissel dat vervolgens uit.
  4. Wissel nu van rol.

Wat komt er aan het licht?

 

De Academie voor Open Bewustzijn verzorgt sinds 2010 opleidingen, workshops en trainingen op het gebied van mindfulness en communicatie. We zetten ons in voor vredesonderwijs en maatschappelijke vernieuwing in allerlei vormen. Klik hier en lees meer over ons aanbod.

Geplaatst in Boeddhistische psychologie en getagd met , .

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *