Over trauma, relatie en het herstel van onze waarneming

We gaan er vaak vanuit dat we de wereld waarnemen zoals die is. Dat wat we zien, horen en voelen lijkt vanzelfsprekend en duidelijk. Maar in de praktijk is onze waarneming zelden neutraal. Ze wordt gekleurd door onze geschiedenis, onze ervaringen en — misschien nog wel het meest — door datgene wat we niet hebben kunnen verwerken.
Door onverwerkte traumagevolgen is het alsof we door een bril kijken met gebroken glazen. Deze ‘bril’ beïnvloedt niet alleen hoe we onszelf ervaren, maar ook hoe we anderen ontmoeten en hoe we de wereld interpreteren. Dit is geen bewuste keuze, maar een diep verankerde aanpassing van ons zenuwstelsel op ervaringen die ooit te veel zijn geweest.

Een intelligente overlevingsstrategie
Wanneer ervaringen te overweldigend zijn en niet verwerkt kunnen worden, worden ze als het ware afgesplitst. Een deel van ons gaat verder, functioneert, leeft. Een ander deel blijft ondergronds aanwezig. Deze splitsing is geen fout, maar een intelligente overlevingsstrategie. Ze maakt het mogelijk om toch door te gaan zelfs als iets zo overweldigend was dat we het als levensbedreigend hebben ervaren.
Tegelijkertijd heeft deze strategie een keerzijde. De ondergrondse delen blijven invloed uitoefenen op hoe wij de wereld waarnemen. Wat veilig is kan onveilig voelen, wat nabij is kan ver weg lijken, en wat klein is kan als overweldigend worden ervaren. Onze ‘waarnemingsbril’ heeft gebroken glazen. Onze waarneming raakt vervormd, soms zelfs verwrongen — zonder dat we ons daar bewust van zijn.
In die zin kijken we niet neutraal naar de wereld, maar vanuit delen in ons die gevormd zijn door eerdere ervaringen. We zien niet alleen wat er is, maar ook wat ons zenuwstelsel en ons brein verwachten.

Opnieuw leren waarnemen
Tegelijkertijd ligt in ons systeem ook een ander vermogen besloten: het vermogen om opnieuw te leren waarnemen. Als we kijken naar de ontwikkeling van een kind, zien we dat waarnemen vanaf het begin relationeel is. Een kind ontdekt de wereld niet alleen, maar in aanwezigheid van een ander. Het wordt gezien, gehoord, aangemoedigd en voor gevaar behoedt. Als dit proces goed genoeg gaat ontstaat er een basis van veiligheid en vertrouwen. Vanuit die veiligheid kan het kind de wereld met een open en frisse blik tegemoet treden.
Dit onbevangen uitreiken naar de wereld is iets wat ieder kind van nature meekrijgt. Maar door onvoldoende, schadelijke of verwaarlozende relaties kan deze onbevangenheid bedekt raken of zelfs beschadigt. Toch ligt juist hier een belangrijk aangrijpingspunt voor heling: als we de juiste relaties tegenkomen, dan kunnen we ook onze oorspronkelijke onbevangenheid terugwinnen.

Ons brein is een relatie-zintuig
Een essentieel inzicht uit de trauma-sensitieve benadering is dat ons brein en ons autonome zenuwstelsel zich ontwikkelen in relatie. Ze zijn, in zekere zin, relatie-zintuigen. Zonder voldoende veilige interactie kan hun ontwikkeling verstoord raken, en daarmee ook ons vermogen om onszelf en de wereld helder waar te nemen. Maar met ondersteunende relaties kunnen ons autonome zenuwstelsel en ons brein ook weer de weg terugvinden naar vertrouwen, verbinding en veiligheid.

Herstel van verbinding
Daarom spelen relaties ook een cruciale rol in het herstel van trauma. Heling vindt nooit plaats in isolatie. Het vraagt om een context waarin we ons gezien en gehoord voelen, waarin er ruimte is om voorzichtig te onderzoeken wat eerder te veel was. In zo’n “wij-veld” kan iets ontstaan wat eerder niet mogelijk was: een ontmoeting met onszelf en met anderen die niet overweldigend is, maar gedragen wordt door veiligheid en wederzijdse resonantie.
Het autonome zenuwstelsel is hierin een belangrijke gids. Het registreert voortdurend — buiten ons bewustzijn om — signalen van veiligheid en onveiligheid, ook in onze relaties. Op basis daarvan stuurt het onze reacties. We kunnen ons verbonden en open voelen, of juist geactiveerd en op onze hoede, of teruggetrokken en afgesloten. Deze reacties ontstaan automatisch en zijn diep verankerd in onze instinctieve intelligentie.

Een ingang tot verandering
Wat in eerste instantie misschien beperkend lijkt — dat automatische karakter van onze overlevingsstrategieën — blijkt met mindful bewustzijn een ingang te zijn voor verandering. Want op het moment dat we leren om deze reacties op te merken, ontstaat er een verschuiving. We zijn niet langer volledig samengevallen met onze reactie, maar kunnen er met aandacht bij aanwezig zijn. Die opmerkzame aandacht is als een veilige en open ruimte, die het mogelijk maakt om met een frisse blik onze ervaring te onderzoeken, juist daar waar we ons ooit moesten afsluiten en beschermen. Samen met onze veiligheidsankers (zie de vorige blogs over trauma-sensitieve mindfulness) zijn we nu goed toegerust om subtieler waarnemen: in ons lichaam, in onze emoties, in ons contact met anderen. Zo opent zich de deur naar een meer directe, minder gekleurde ervaring van de werkelijkheid.