Wat is trauma-sensitieve mindfulness?

Om deze vraag te beantwoorden moeten we eerst onderzoeken: wat is trauma eigenlijk?

Hier de definitie: trauma is een overweldigende ervaring, die niet verwerkt is.
Dat kan een eenmalige gebeurtenis zijn zoals een ongeluk, het kan om ontwikkelingstrauma gaan, waarbij onze sociale omgeving langdurig onveilig was. Maar het kan ook transgenerationeel trauma zijn, waarin we lijden onder het niet verwerkte trauma van onze ouders en grootouders. Ook kan het om collectief trauma gaan zoals racisme of gender-discriminatie.

 

Trauma: een deel van ons leven

Trauma gebeurde door onze hele geschiedenis heen, gebeurt vandaag en zal ook in de toekomst plaatsvinden. Trauma is in die zin een deel van het leven. Het goede nieuws is dat we ook de kennis over trauma-heling in ons DNA dragen. Want het feit dat jij en ik nu leven is het bewijs dat onze ouders en grootouders trauma overleefd hebben. Ons DNA draagt namelijk ook de kennis van trauma-verwerking en trauma-heling in zich.

 

Herstel en heling

Trauma-verwerking kent drie stadia: trauma-afsplitsing, trauma-verwerking  en trauma-heling. Het gaat hier om drie op elkaar volgende responsen die samenwerken om ons overleven te ondersteunen én integratie en heling van de traumatische ervaring mogelijk te maken.

 

1e respons: Trauma afsplitsen

Trauma zelf is in de meeste gevallen niet het echte probleem. Het echte probleem is hoe wij en onze sociale omgeving reageren op het trauma. De natuur heeft ons hier een wonderlijk helpende erfenis geschonken als eerste stap naar verwerking: namelijk het afsplitsen en isoleren van de overweldigende ervaring, zodat de rest van ons organisme door kan functioneren. Dat wordt dissociatie genoemd. We splitsen ons bewustzijn in een deel dat ondergronds gaat en niet meer mee doet én in een deel dat overeind blijft en het dagelijkse leven nog steeds kan managen. Het is een intelligente, effectieve en helpende reactie om dat wat we niet aankonden toch tijdelijk een plek te geven.

 

Trauma-sensitieve mindfulness les 1

Als we mindfulness beoefenen dan kunnen we dit fenomeen ook tegenkomen. We merken bij voorbeeld op dat we met sommige gebieden in ons lichaam geen of weinig contact hebben. Of we voelen ons emotioneel onverschillig of gedistantieerd. Of we merken tijdens het mediteren op dat we in een soort mist of vacuüm zitten. Ook als trainer is dit nuttige informatie, als mensen in jouw groep over dit soort ervaringen spreken. Het is nuttig om dan trauma-geïnformeerd te zijn.

 

2e respons: Verwerking van trauma

Natuurlijk is zo’n gespleten toestand op den duur niet heilzaam. We moeten immers onbewust een deel van onze levensenergie gebruiken om een ander deel te onderdrukken, bevroren te houden of uit ons bewustzijn te weren. Zodra de kust wat veiliger is komt er dan ook een impuls uit ons systeem dat ons ‘verleidt’ tot een meer grondige opruiming en integratie van het niet verwerkte gebeuren. Hoe kondigt zich deze informatie aan?

 

Er zijn twee manieren die hiervoor typisch zijn. Óf we reageren te heftig op een prikkel óf we reageren verdoofd, vertraagd of helemaal niet op een prikkel. We ervaren stress dus in twee gedaantes. Stress die ons de ervaring geeft van ‘te veel’, en stress die ons de ervaring geeft van ‘te weinig’: isolatie en leegte.

Zou dit de neurobiologische basis van twee (onherkende) pandemieën van onze tijd kunnen zijn: burn-out en depressie?

 

Trauma-sensitieve mindfulness les 2

Als we mindfulness beoefenen dan is het waarnemen van deze twee toestanden van ‘te veel en ‘te weinig’ wezenlijk. We weten dat het hier om niet verwerkte stress gaat. Warme, compassievolle en niet-oordelende belangstelling is dan een nodige en wezenlijk hulpbron, om een eerste voorzichtige stap te zetten op weg naar een trauma-sensitieve verkenning. Als trauma-geïnformeerde trainer herken je dat een gevoel van 'te veel' of 'te weinig' wellicht de oppervlakte-symptomen zijn van een niet geïntegreerde trauma-ervaring. 'Te veel' kan zich uiten in onrust, weg willen, irritatie of weerstand. ‘Te weinig’ kondigt zich misschien aan door een gevoel van ‘er gebeurt niets’, 'ik verveel me', 'ik ben er niet helemaal bij'. Hoe belangrijk is het dan als we onze deelnemers (en onszelf) kunnen vertellen over de intelligentie van onze afwezigheid, irritatie of onrust! En ons te herinneren aan compassie, mildheid en respect!

 

3e respons: Heling van trauma

Heling van niet-verwerkt trauma begint met het vermogen om vanuit veiligheid present te zijn bij het onveilige. Precies een van de kernthema’s die we (met name in les 4, 5 en 6) bij het 8-weken mindfulness-programma MBSR of MBCT leren kennen.

Alleen moeten we als trauma-geïnformeerde mindfulness-beoefenaar of mindfulness-trainer wel weten, dat het zich openen voor het moeilijke met beleid dient te gebeuren. Want als de eerste schotten tussen het afgesplitste deel en mijzelf wat losser komen te zitten, dan kan de onverwerkte informatie te veel en te overweldigend binnen komen. Dan werkt het als een draaikolk die ons wil opslokken. En dat is natuurlijk niet de bedoeling. We mogen leren hier vaardig te navigeren naar een rustige en veilige stroming, van waaruit we veerkracht kunnen ontwikkelen om geleidelijk aan de niet-verwerkte informatie toe te laten.

 

Trauma-sensitieve mindfulness les 3

Dit doen we door bij een ervaring van ‘te veel’ of ‘te weinig’ spoorslags terug te keren naar onze hulpbronnen: een veilig gevoel in ons lichaam of een ander veiligheidsanker, zoals de herinnering aan zelfcompassie of respect, of het denken aan een geliefde persoon die ons steunt. Alleen door een  verankering in goedheid en veiligheid zijn we voldoende toegerust om het moeilijke en onveilige te ontmoeten.

 

Natuurlijk is er nog veel meer te zeggen over trauma-sensitieve mindfulness. De kruisbestuiving tussen mindfulness en trauma-kennis is uitgebreid en vruchtbaar. Hierover in de komende blogs meer.

 

Maar hier eerst een oefening, waarbij je de eerste stap kunt zetten in trauma-sensitieve mindfulness.

 

Oefening 1 trauma-sensitieve mindfulness

Ga zitten en vind een houding die gemakkelijk is terwijl je ook wakker en rechtop zit.
Ga terug naar het meest eenvoudige van dit moment...
Misschien is dit het voelen van je zitten, misschien het volgen van je adem. Neem hier een paar minuten te tijd voor.

 

Ga nu na wat er op dit moment voor jou veilig voelt.

Is dit een lichaamsgevoel waar het levendig is, stroomt of stabiel is?

Is het een ervaring van ruimte om je heen, die veilig, warm en vrij voelt?

Is het een herinnering aan iets moois in jouw omgeving?
Is het een weten dat er een geliefde persoon is, die jouw onvoorwaardelijk steunt?

 

Merk op wat de verankering in een veilige hulpbron met je doet. In je lichaam, in je gemoed, in de ervaring van ruimte…
Vertraag en gun jezelf hiervoor de tijd…

 

Start nu je meditatie waarbij je open en nieuwsgierig bent naar wat zich vanzelf aandient.

Is er een moment van ‘teveel’, onrust of weg willen?

Indien ja, ga dan terug naar je veilige anker…

…zonder te ontkennen of te onderdrukken dat er ook een gevoel van ‘teveel’ is.

 

Wees aanwezig in je veilige anker en breng af een toe een kort bezoek aan de ervaring van ‘teveel’. Keer terug als het bezoek aan ‘teveel’ je te veel wordt.

Wat merk je dan op?

Wees present in een liefdevolle en begripvolle betrokkenheid.
Vermijden wat te veel is heeft je ooit geholpen om te overleven.
Hoe is het om dit respectvol te begrijpen?

 

Ga nu door met je meditatie en nodig jezelf uit tot open, milde en nieuwsgierige exploratie. Is er een moment van ‘te weinig’, verdoving of verveling?

Als er zo’n ervaring opduikt, ga dan terug naar je veilige anker…

…zonder te ontkennen dat er iets  is wat je het gevoel geeft van ‘te weinig’, gebrek of levenloosheid…

 

Wees bewust van je veilige anker terwijl je af een toe een kort bezoek brengt aan de ervaring van ‘te weinig’. Wees present in een liefdevolle en begripvolle betrokkenheid en rust uit bij je veilige anker, als je merkt dat dit je goed doet.

Verdoofde of levenloze gevoelens zijn tekenen van een overlevingsstrategie die je ooit geholpen hebben. Kun je hiervoor respect hebben?

 

Wat ontdek je nu als je op deze wijze aandacht hebt voor ‘te weinig’?

Deze blog is geschreven door Dorle Lommatzsch, hoofddocent aan de  Academie voor Open Bewustzijn.

De Academie verzorgt sinds 2010 opleidingen, workshops en trainingen op het gebied van mindfulness en communicatie. We zetten ons in voor vredesonderwijs en maatschappelijke vernieuwing in allerlei vormen. Klik hier en lees meer over ons aanbod.

Geplaatst in Mindfulness, Trauma-sensitieve mindfulness.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *