Trauma en verwarring in de tijd

Blog 3 in de serie trauma-sensitieve mindfulness

Bij mindfulness leren we onze aandacht in het hier en nu te brengen. In het hier en nu duikt alles op: verleden, heden en toekomst. Piekeren over het verleden of warme herinneringen gebeuren in het nu. Zorgen over de toekomst of vreugdevolle verwachtingen gebeuren in het nu.

 

De ontmoeting met ons verleden in de meditatie

We komen het tegen in onze meditaties. De kleine en grote momenten van ons (dagelijkse) leven ploppen op en we kunnen ze mindful opmerken. Het zijn momenten uit ons onverwerkte verleden, die ons in de meditatie bezighouden. Ze blijken niets anders te zijn dan de niet-verwerkte momenten die nu om aandacht vragen. We bejegenen ze mindful en ze lossen doorgaans op. Vanaf nu is ons verleden een herinnering die we indien gewenst kunnen oproepen, maar die ons niet langer meer belast. Vanaf nu kan het verleden rusten. Het verwerkte verleden helpt ons om in het hier en nu goed te functioneren. We hebben als het ware de laatste update geïnstalleerd om alle informatie te hebben voor de dag van vandaag.

 

Ontmoeting van onze toekomst in de meditatie

Ook fantasieën, zorgen of verwachtingen over de toekomst herkennen we mindful en brengen ze terug naar lichaamsspanningen en emoties die we met openheid, compassie en vriendelijkheid tegemoet treden. Ook ‘de toekomst’ krijgt zo een update in het hier en nu. We gunnen ons een innerlijke schoonmaak, waarna we weer fris en onbevangen in ons leven stappen. Onze levensenergie is dan weer vrij beschikbaar in het heden. Zo dragen ook onze ‘verwerkte’ toekomstverwachtingen bij aan een ongecompliceerd en helder functioneren in het heden.

 

Het verleden en de toekomst bij trauma

Maar als we met trauma te maken hebben gehad, dan gebeurt er iets heel anders. Hiervoor willen we nog eens helder definiëren wat trauma eigenlijk is (lees eventueel eerst deze blog).

 

Hier de definitie:

Trauma is een niet verwerkte overweldigende ervaring. De nadruk ligt hier op ‘niet-verwerkt’. Niet het trauma zelf richt blijvende schade aan. Maar het is onze reactie en de reacties van onze omgeving op de verwerking van trauma die bepalend zijn of een overweldigende ervaring als traumatisch wordt ervaren.

 

De gevolgen van trauma
Wat doet een niet-verwerkte traumatische ervaring in ons lichaam en in onze geest? Ons brein en autonome zenuwstelsel hebben hierbij voor een intelligente tweeledige noodoplossing gezorgd:

- Het niet-langer-meer-voelen van de overweldigende ervaring in ons lichaam

- Het isoleren van de neuronale patronen in ons brein, die bij de niet-verwerkte ervaring horen. We vergeten of verdoven letterlijk wat ons is overkomen.

 

Het is een tweeledige fragmentatie waarbij delen in ons lichaam voor ons niet meer voelbaar zijn en waarbij delen van ons brein – inclusief herinneringen –  niet meer  toegankelijk zijn of alleen gedeeltelijk toegankelijk zijn.

Na de noodoplossing

Natuurlijk blijven deze afgesplitste delen aan onze bewustzijnsdeur kloppen. Het gebeurt vaak als er een rustiger fase in ons leven is aangebroken, waarin er meer ruimte en meer innerlijke en uiterlijke ondersteuning is om het niet-verwerkte veilig aan het licht te brengen en alsnog te verwerken. Misschien komen we zelfs toe aan mediteren.

 

Onverwerkt verleden in het hier en nu

Wat doet een niet-verwerkte traumatische ervaring met onze beleving van tijd als we zitten te mediteren? Tijdens onze meditatie (en natuurlijk ook daarbuiten) kan ons denken obsessief bezig zijn met het verwerken van ons verleden. Het lichaam is immers niet meer beschikbaar om de realiteit in zijn volheid waar te nemen. Of we zijn de hele traumatische episode ‘vergeten’ en ons denken is obsessief bezig met dingen uit ons huidige leven. We lijken bezig te zijn met een probleem van vandaag. Maar wat er echt gebeurt is dat we via ons hoofd een oplossing zoeken voor de niet-verwerkte en niet-doorvoelde informatie in ons brein en lichaam.

 

De toekomst die ons niet loslaat

Het niet verwerkte deel in het traumatische verleden heeft ook een impact op onze relatie met de toekomst. We neigen ons zorgen te maken over onze toekomst. We voelen ons verontrust bij nieuwe en onverwachtse ontwikkelingen. Onbewust zijn we bezig om de ‘toekomst’ een andere wending te geven, die niet zo erg is als we in het verleden hebben meegemaakt. Door het onverwerkte deel in ons hebben we als het ware een verleden-bril op die alle nieuwe ervaringen in ons heden verkleurt of vertekent. Een verleden-bril die ook maakt dat we niet langer vrij zijn ons een toekomst voor te stellen die niet bepaald is door de narigheid uit het verleden. Zorgen over de toekomst zijn in die zin niets anders dan de projectie van het niet-verteerde verleden naar een denkbeeldige toekomst.

 

Samengevat

Trauma brengt ons uit het hier en nu en vertekent onze tijdsbeleving. Het heden is ‘vervuild’ door herbeleving uit het verleden én vertekend door angstige verwachtingen, die we toekomst noemen. Wat wij verleden en toekomst noemen, zijn eigenlijk niet verwerkte momenten uit het verleden die een stempel drukken op onze beleving van het nu. Het nu zoals het daadwerkelijk is, kunnen we dan niet of alleen vertekend of gedeeltelijk waarnemen.

 

Hoe gaan we met dit gegeven om als we onszelf en anderen trauma-sensitief begeleiden?

 

Mindful zijn bij niet-verwerkt verleden

Het allereerste is begrip en respect voor de trauma-reactie, waardoor we ons voelen moesten blokkeren en ons denken afgesplitst raakte van de levende werkelijkheid van het hier en nu. Ooit was het een passende reactie, die intelligent was en ons hielp te overleven. Als mindfulness-trainers of begeleiders delen we dit inzicht met de mediterenden en laten merken dat we begrip en respect hebben voor het ‘in-ons-hoofd-zitten’.

 

De gift van mindfulness

Daarnaast kunnen we via mindfulness een kleine en veilige stap maken om de complexiteit van ons niet-verwerkte verleden behoedzaam te benaderen. Een moment van aandacht voor b.v. de adem is een praktisch en eenvoudig antwoord op iets wat in ons bewustzijn en lichaam gecompliceerd en gefragmenteerd is. We ontdekken een moment van eenvoud. Een kleine bewustzijnsruimte waarin de betovering van het ‘overweldigende verleden’ en de ‘dreigende toekomst’ een mini-moment ophoudt te bestaan. En dat steeds weer opnieuw in het volgende mini-moment en het daaropvolgende mini-moment. Hoe complex onze geschiedenis ook is, door mindfulness beleven we hier en nu een moment dat vrij is.

 

De noodzaak van relatie

Er is nog een derde ‘ingrediënt’ dat we nodig hebben bij het beoefenen en begeleiden van trauma-sensitieve mindfulness. Dit is de open en luisterende aanwezigheid van een ander mens. Een mens door wie we ons gezien en gehoord voelen terwijl we ontdekken wat er niet verwerkt kon worden. We hebben een mindfulness-trainer of mede-beoefenaar nodig die een veilige relatie-ruimte biedt waarin het ‘in-ons-hoofd-zitten’ niet als fout wordt bestempeld maar met respect wordt bejegend. We hebben een mens nodig die ons helpt om niet-oordelend te ontdekken wat ons tot nu toe gered heeft. Pas in de liefdevolle ontvangst door ‘de ander’, kunnen we een eerste stap zetten om het niet-verwerkte verleden in het heden te exploreren.

 

Het medicijn om uit de tijdsverwarring te komen is dus drieledig:

  • We hebben minstens één mens nodig door wie we ons gehoord, gezien en gevoeld voelen.
  • We hebben respect en begrip nodig voor de ‘noodoplossing’, die ons hielp te overleven.
  • We hebben de beleving van een mini-moment in het hier en nu nodig dat veilig voelt voor lichaam en geest.

“Niet-geïntegreerde geschiedenis is het verleden, geïntegreerde geschiedenis is het heden”.

Thomas Hübl, auteur van het boek: Helen van Collectief Trauma (verschijnt in mei 2021)

Meer lezen over trauma-sensitieve mindfulness? Ga dan naar 'categorieën' (rechts naast deze blog) en zoek op 'Trauma-sensitieve mindfulness'.

Deze blog is geschreven door Dorle Lommatzsch, hoofddocent aan de  Academie voor Open Bewustzijn.

De Academie verzorgt sinds 2010 opleidingen, workshops en trainingen op het gebied van mindfulness en communicatie. We zetten ons in voor vredesonderwijs en maatschappelijke vernieuwing in allerlei vormen. Klik hier en lees meer over ons aanbod.

Geplaatst in Speciaal voor mindfulness-trainers, Trauma-sensitieve mindfulness.