Veerkracht, flow en de rivier van gemak

Blog 9 in de serie Trauma-sensitieve mindfulness

Wanneer en hoe ervaren we flow?
En hoe en wanneer raakt onze flow geblokkeerd?

Graag neem ik je mee in de introductie van een model dat ik ‘De rivier van gemak’ noem. Dit model brengt zowel onze vrije als onze geblokkeerde levensenergie in kaart. We ontdekken daarbij dat geblokkeerde levensenergie twee verschijningsvormen kent: een hete en een koude. In trauma-geïnformeerde mindfulness wordt dit model ‘Het tolerantievenster’ genoemd.

 

Veerkracht en het tolerantievenster

Het tolerantie-venster helpt ons om zicht te krijgen op onze veerkracht. Veerkracht is ons vermogen om de uitdagingen van ons leven aan te gaan, waarbij we zowel toegang hebben tot ons vermogen tot prestatie als ons vermogen tot ontspanning. We zijn in de flow. We leven midden in de ‘rivier van gemak’.
Het vermogen tot prestatie rust neurobiologisch op het functioneren van de sympathicus – het gaspedaal in ons autonome zenuwstelsel. Het is in de basis warm of heet. Het vermogen tot ontspanning wordt geborgd door het neurobiologische functioneren van de parasympathicus, het rempedaal van ons autonome zenuwstelsel. Het uit zich in ons gevoel en in ons lichaam als koel of verkoelend

 

De rivier – breed of smal

Een brede rivier van gemak – een breed tolerantievenster - wil zeggen dat we veel veerkracht hebben: we kunnen onze dagelijkse uitdagingen aan maar we kunnen ook goed ontspannen als de uitdagingen eenmaal achter de rug zijn. Een smal tolerantie-venster geeft aan dat we gauw overweldigd worden door ons dagelijkse uitdagingen. Een smal tolerantievenster zegt ook dat we minder in staat zijn te ontspannen, zelfs als we niets meer te doen hebben en zouden kunnen rusten.

Dit laatste is een conditie die we tegenwoordig bij veel mensen tegenkomen.

 

Hoe komt dat zo?

 

Hoe veerkracht ontstaat

De veerkracht van een mens wordt gevormd vanaf dag 1. Afhankelijk van de sociale resonantie in onze omgeving leren we geleidelijk aan veerkracht te ontwikkelen via de uitdagingen van ons dagelijkse leven. We leren hierbij binnen het ritme van opladen en ontladen. We leren gaspedaal en rempedaal te gebruiken. Ons leerproces omvat dus niet alleen het vermogen om met spanning vaardig om te gaan maar ook ons vermogen om met ontspanning op ons gemak te zijn. We leren - in gunstige omstandigheden - dat we veilig zijn als we levenslustig zijn - moedig, risicobereid en robuust – en we leren ook dat het veilig is is als we gevoelig, kwetsbaar en zacht zijn.

 

De oever van de hete energie

Maar als onze ouders moeite hebben met hun eigen gas- en rempedaal dan kunnen we het ook niet van hun leren. Als onze sociale omgeving ons geen voorbeeld geeft hoe we met ‘hete’ energie moeten omgaan, als we niet gewaardeerd worden in onze levendigheid en creativiteit, dan leren we onze ‘hete’ energie niet te besturen. We vliegen gauw uit de bocht, voelen ons makkelijk geïrriteerd, gefrustreerd of boos. We hebben een kort lontje.  In de interpersoonlijke neurobiologie wordt dan gesproken van de disregulatie van de sympathicus. In het ergste geval, wanneer onze hete energie overgaat in blinde woede of razernij  wordt er van hyperarrousal gesproken. We zijn een vulkaan, onbestuurbaar voor ons zelf en onbereikbaar voor anderen.

 

De oever van de koude energie

Maar we kunnen ook switchen naar de koude stress: we worden bang voor onze vurige energie en leren hete energie te verstoppen en te dimmen. Als onze sociale omgeving zachtheid, gemak en kwetsbaarheid wantrouwt, als we horen dat we niet flauw moeten doen, of belachelijk worden gemaakt als we onze gevoeligheid tonen dan dimmen wij ons natuurlijke vermogen om in vertrouwen te ontspannen. We belanden zo in het gebied van de ‘koude’ stress. De milde vorm hiervan kan zich uiten in moeheid, zin om zich terug te trekken, niets meer op kunnen nemen, onhelderheid, het letterlijk koud hebben. We hebben in de eerste fase nog enig vermogen om deze toestand bewust op te merken en voor onszelf te zorgen. In de interpersoonlijke neurobiologie wordt dan gesproken van  een disregulatie van de parasympathicus. Maar als we werkelijk gevangen raken in de koude stress dan voelen we ons levenloos, gevoelloos, bevroren of afwezig. In de interpersoonlijke neurobiologie wordt dan gesproken van hypoarrousal. We zijn niet meer bereikbaar - niet voor onszelf en niet voor anderen. We leven als een ijsberg.

 

Het tolerantievenster wordt smaller

Zo kan er een smal tolerantievenster ontstaan, waarbij we zowel moeite hebben met levendigheid als met kalmte en ontspanning. Onze rivier van gemak wordt smaller. We vermijden de ‘oevers’ waar het 'te heet’ is of ‘te koud’.

 

Trauma-sensitieve begeleiding

Als trauma-sensitieve begeleider of trainer weten we dat we alleen vanuit veiligheid het ‘onveilige’ kunnen leren reguleren. We weten dat we eerst basisveiligheid moeten opzoeken willen we mindful de rivier van onze levensenergie onderzoeken. We weten bovendien dat we kleine en behoedzame stappen moeten aanbieden willen we mensen begeleiden naar het durven beleven van volle levensenergie. Een levensenergie die zowel in de vorm van levendigheid als in de vorm van gevoeligheid en sensitiviteit mag verschijnen - het beleven van een bredere rivier van gemak.

 

De volgende oefening helpt je om het thema op een veilige manier te openen.

Voor alle mindfulness-trainers: Het is een geschikte oefening die past bij les 7 van een MBCT of MBSR training.

 

Het tolerantievenster verkennen

Gebruik deze oefening eerst om je eigen reacties rondom stress en veerkracht te verkennen. Als je er zelf voeling mee hebt, kun je beginnen anderen hierin te begeleiden. Door het tolerantievenster en de grenzen van het tolerantievenster te verkennen krijgen wij overzicht over ons stressvolle oftewel veerkrachtig functioneren in ons dagelijkse leven. Worden we eenmaal bewust van ons ‘veerkracht- en stresslandschap’, dan breidt ons tolerantievenster zich meestal vanzelf uit. We hoeven dit niet actief na te streven. Het zuiver bewust worden van onze momenten van stress en veerkracht heeft vaak vanzelf de uitbreiding van ons tolerantievenster tot gevolg.

 

De verkenning van het tolerantievenster heeft verschillende doelen:

 

  1. Overzicht krijgen op onze ‘warme’ en ‘koude’ reacties bij stress.
  2. Bewuster worden van de erbij horende lichamelijke ervaringen.
  3. Bewust worden van gedachten, emoties en gedrag die bij de verschillende ‘oevers’ horen.
  4. Zicht krijgen op het moment dat je bij stress nog bij kunt sturen richting veerkracht.

 

Hier alvast een grafisch overzicht passend bij de volgende oefening.

 

Je kunt het tolerantievenster al tekenend verkennen (zie oefening hieronder). Dat is voor de meeste mensen een veilige stap om het stress- en veerkrachtlandschap in kaart te brengen. Door de tekening houden we overzicht. Overzicht is een van de veiligheidsankers die we nodig hebben bij een onderzoek naar stress die ons teveel dreigt te worden.

 

Oefening: het tolerantievenster verkennen

Voorbereiding: zorg ervoor dat je waskrijt of stokmar krijtjes bij de hand hebt.

Neem een groot vel papier en leg het in de breedte voor je neer.

 

Herinner je nu een moment waarbij je je op je gemak voelde. Een moment waar het leven zowel levendig als ontspannen was.

Pak een kleurkrijt  en teken in het midden van het papier jouw rivier van gemak. Zorg ervoor dat je aan beide ‘oevers’ van jouw rivier nog genoeg ruimte hebt voor twee extra zones.

Vraag jezelf hierbij af: Hoe voelt mijn lichaam als ik me dit herinner? Hoe is mijn stemming? Wat voor gedachten of beelden spelen er eventueel? Hoe voelt de ruimte om me heen en de ruimte in mijn lichaam? Schrijf een aantal woorden op die hierbij horen.
Dit is je veiligheidsanker, waar je altijd naar terug kunt keren mocht het volgende onderzoek te uitdagend worden.

 

Ga met je aandacht nu naar de ‘oever’ boven de rivier en herinner je een moment van ongemak, irritatie of frustratie. Misschien een gevoel van ‘te veel’. Kijk welke kleur hierbij hoort voor jou, hoe je hand beweegt. Vertrouw op wat er opkomt. Hoe voelt je lichaam als je je dit herinnert? Hoe is je ruimte beleving? In en om je lichaam? Welke emoties komen erbij kijken? Welke gedachten horen bij deze staat van zijn? Schrijf jouw woorden in de zone.

 

Ga nu met je aandacht naar de ‘oever’ onder de rivier van gemak en herinner je een moment van matheid en lusteloosheid, een moment waarin je je terugtrok en niet meer deel wilde nemen.. Kijk welke kleur hierbij hoort voor jou, hoe je hand beweegt. Vertrouw op wat er opkomt. Wat gebeurt er in je lichaam als je je dit herinnert? Hoe verandert de ruimtebeleving in je lichaam en in de omgeving? Welke emoties komen erbij kijken? Welke gedachten horen bij deze staat van zijn? Schrijf jouw woorden in de zone.
Mocht dit te confronterend zijn, ga dan terug naar je veiligheidsanker in het midden van het tolerantievenster. Herinner je het lijfgevoel dat je had midden in de ‘rivier van gemak’. En rust hierbij uit.

 

Je kunt nu je verkenning afsluiten. Maar als je merkt dat je veerkracht in orde is en je nog plezier hebt aan verdere verkenning, onderzoek dan ook de bovenste en onderste zone aan de oevers van de rivier: de hyper-arrousal en de hypo-arrousal. De vulkaan en de ijsberg.

Let erop  om bij een gevoel van ‘teveel’ altijd terug te navigeren naar je veiligheidsanker in de 'rivier van gemak'.

 

Afsluiting:
Teken vervolgens een tijdslijn onderaan het blad en kijk terug op de dag van vandaag (of gisteren). Hoe bewoog je je door de dag heen? In welke zone’s was je en bij welke gelegenheid? Teken in het schema een kruisje bij elke tijdstip en verbindt de kruisjes met elkaar.

 

Wat ontdek je  dan over het wel en wee van je dag? Hoe is het om hierover overzicht te hebben?

Meer lezen over trauma-sensitieve mindfulness? Ga dan naar 'categorieën' (rechts naast deze blog) en zoek op 'Trauma-sensitieve mindfulness'

Deze blog is geschreven door Dorle Lommatzsch, hoofddocent aan de de Academie voor Open Bewustzijn.

De Academie verzorgt sinds 2010 opleidingen, workshops en trainingen op het gebied van mindfulness en communicatie. We zetten ons in voor vredesonderwijs en maatschappelijke vernieuwing in allerlei vormen. Klik hier en lees meer over ons aanbod.

In januari starten we met de opleiding Trauma-sensitieve mindfulness.

Geplaatst in Mindfulness, Trauma-sensitieve mindfulness.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *